Khí trong Đông y được chia làm bốn loại: Nguyên khí, Tông khí, Doanh khí và Vệ khí. Khí trong y học cổ truyền không phải là không khí thông thường, vì vậy không thể chỉ dùng một câu hay một đoạn ngắn để giải thích cho rõ ràng; đành phải trình bày tương đối dài để có thể nói đầy đủ về khái niệm “khí” trong Đông y.
Khí của cơ thể con người có ba nguồn gốc chính. Thứ nhất là Tinh khí tiên thiên bẩm thụ từ cha mẹ; thứ hai là tinh khí hậu thiên do ăn uống chuyển hóa mà thành, gọi tắt là Cốc khí; thứ ba là Thanh khí lấy từ tự nhiên. Như trong Tố Vấn – Bảo Mệnh Toàn Hình Luận đã nói: “Người sống nhờ khí của trời đất, thành hình nhờ phép tắc của bốn mùa.” Ba loại khí này tuy có nguồn gốc khác nhau, nhưng lại liên hệ mật thiết với nhau, tác động qua lại và hỗ trợ lẫn nhau trong suốt quá trình sinh mệnh.
Phế chủ về hô hấp, đảm nhiệm việc hấp thu thanh khí từ tự nhiên; tỳ vị chủ vận hóa, chuyển thức ăn thành tinh vi của thủy cốc, tức cốc khí; thận có chức năng tàng tinh, là gốc của tiên thiên, và tinh khí tiên thiên được cất giữ, phong tàng trong thận. Tinh khí tiên thiên ẩn tàng trong thận chính là động lực nguyên thủy của sự sống, giống như một hạt giống, trong đó chứa đựng đầy đủ thông tin sinh mệnh và nguồn năng lượng mạnh mẽ. Linh Khu – Bản Thần nói: “Sự sống đến, gọi là tinh.” Ý nghĩa của câu này là sự xuất hiện của sinh mệnh chính là sự hội tụ và biểu hiện của tinh khí tiên thiên.
Tinh khí của thủy cốc thì dựa vào tỳ vị vận hóa thức ăn mà sinh ra. Tỳ vị được coi là gốc của hậu thiên: thức ăn sau khi vào Vị(dạ dày), trải qua quá trình “chín nhừ” và vận hóa, các thành phần dinh dưỡng sẽ được chuyển thành tinh vi của thủy cốc, rồi tiếp tục hóa sinh thành khí. Y Quyền Sơ Biên có viết: “Khí tụ thì sống, khí mạnh thì khỏe, khí suy thì yếu, khí tán thì chết.” Câu nói này cho thấy tầm quan trọng đặc biệt của khí đối với trạng thái sinh mệnh của con người, đồng thời cũng cho thấy tinh khí thủy cốc là một trong những nguồn quan trọng nhất để sinh thành khí, liên tục cung cấp sự nâng đỡ cho các hoạt động sống của cơ thể.
Thanh khí của tự nhiên thì tương đối dễ hiểu: Phế hít không khí từ bên ngoài vào, thanh khí này kết hợp với tinh vi của thủy cốc ở trong cơ thể, từ đó mang lại sức sống và sự vận động cho quá trình hình thành và vận hành của khí. Tinh khí tiên thiên, tinh khí thủy cốc của hậu thiên và thanh khí tự nhiên, khi cùng vận hành trong cơ thể, lại tiếp tục chuyển hóa, phân công và cấu thành nên bốn loại khí cơ bản của con người: nguyên khí, tông khí, doanh khí và vệ khí.
NGUYÊN KHÍ
Nguyên khí còn được gọi là “nguyên khí” hoặc “chân khí”, là loại khí được hóa sinh từ tinh khí tàng trữ trong thận, đồng thời còn được tinh khí hậu thiên không ngừng nuôi dưỡng và bồi bổ. Đây là loại khí quan trọng nhất trong cơ thể con người. Trong Nan Kinh – Bát Nan có nói: “Khí là gốc rễ của con người.”
Khi nguyên khí sung mãn, sức sống của con người dồi dào, cơ thể cường tráng và khỏe mạnh. Ngược lại, khi nguyên khí suy yếu sẽ xuất hiện các biểu hiện như thân thể không rắn chắc, phản ứng chậm chạp, khả năng bảo vệ bên ngoài suy giảm (tức năng lực miễn dịch kém), sinh trưởng và phát dục chậm, hoặc lão hóa sớm.
Con người không tồn tại tình trạng nguyên khí quá thừa; rất nhiều vấn đề của cơ thể đều có mối liên hệ trực tiếp với sự hư tổn của nguyên khí. Cảnh Nhạc Toàn Thư – Truyền Trung Lục có viết: “Mệnh môn là gốc của nguyên khí, là nơi ở của thủy và hỏa; âm khí của ngũ tạng nếu không có đây thì không thể được nuôi dưỡng, dương khí của ngũ tạng nếu không có đây thì không thể phát sinh.” Câu nói này đã khái quát một cách sâu sắc mối quan hệ giữa nguyên khí, thận và sự cân bằng âm dương của ngũ tạng. Nguyên khí giống như một lò phản ứng hạt nhân trong cơ thể con người; chỉ cần xuất hiện trục trặc thì toàn bộ “cỗ máy” vận hành của cơ thể đều sẽ bị ảnh hưởng theo.
Nguyên khí chính là động lực căn bản của mọi hoạt động sinh mệnh. Nguyên khí mượn tam tiêu để phân bố: bên trong thì được đưa đến các tạng phủ, bên ngoài thì lan tỏa đến da thịt và các khe lỗ. Từ lúc phôi thai hình thành, cho đến các giai đoạn sinh trưởng, phát triển, cường thịnh rồi suy lão, nguyên khí luôn giữ vai trò then chốt và không ngừng phát huy tác dụng trong suốt tiến trình của đời sống con người.
TÔNG KHÍ
Tông khí còn được gọi là “đại khí”, là loại khí tích tụ ở trong lồng ngực; nơi tích tụ của nó được gọi là “khí hải”. Tông khí được hình thành từ sự kết hợp giữa thanh khí do phổi hít vào và tinh khí của thủy cốc do tỳ vị vận hóa, vì vậy nó thuộc về khí hậu thiên.
Trong Linh Khu – Ngũ Vị có viết: “Cốc khí khi mới vào Vị, phần tinh vi của nó trước hết theo Vị mà đi ra, để tưới nhuần ngũ tạng; lại phân ra làm hai đường, đó là con đường của doanh khí và vệ khí. Phần đại khí tụ lại mà không vận hành ấy thì tích ở trong lồng ngực, gọi là khí hải; từ Phế mà xuất ra, đi theo cổ họng, vì thế thở ra thì xuất, hít vào thì nhập. Tinh khí của trời đất, đại thể là ba phần xuất, một phần nhập; cho nên nếu cốc khí không vào, nửa ngày thì khí đã suy, một ngày thì khí đã ít đi.” Nghĩa là khi thủy cốc vào Vị, các chất tinh vi được sinh ra cần bổ sung cho ba phương diện khác nhau. Thứ nhất là ngũ tạng: ngũ tạng có chức năng tàng tinh, tinh lại hóa thành khí; trong quá trình hoạt động không ngừng, tinh khí liên tục bị tiêu hao, vì vậy cần được tinh vi của thủy cốc thường xuyên bổ sung. Thứ hai là doanh khí và vệ khí: doanh khí vận hành trong mạch để nuôi dưỡng cơ thể, còn vệ khí vận hành ngoài mạch để bảo vệ cơ thể. Thứ ba là đại khí ở trong lồng ngực, tức tông khí. Công năng chủ yếu của tông khí là chủ về hô hấp, liên thông và thúc đẩy huyết mạch, đồng thời vận hành khí huyết khắp toàn thân.
Con người ăn uống chỉ có một con đường duy nhất là từ miệng vào dạ dày, vì vậy mới nói là “ba phần xuất, một phần nhập”. Nửa ngày không ăn thì sẽ cảm thấy mệt mỏi, thiếu sức; một ngày không ăn thì dễ xuất hiện tình trạng hơi thở ngắn, khí lực suy giảm. Nguyên nhân là do lượng nạp vào không đủ để bù đắp cho sự tiêu hao, và trong xã hội cổ đại, đây hẳn là một trong những nguyên nhân gây bệnh thường gặp.
Ngày nay, tình trạng này hầu như không còn xảy ra. Thức ăn dồi dào, nguồn cung phong phú, nhưng lại xuất hiện vấn đề khác: ăn uống thất thường, ăn quá nhiều trong khi vận động lại quá ít. Đây đã trở thành một hiện tượng phổ biến và là vấn đề sức khỏe đặc trưng của xã hội hiện đại.
DOANH KHÍ
Doanh khí chủ yếu vận hành trong hệ thống kinh mạch của cơ thể, được hóa sinh từ phần tinh hoa nhất của tinh khí thủy cốc do tỳ vị vận hóa. Linh Khu – Doanh Vệ Sinh Hội nói: “Con người thụ khí từ ngũ cốc; cốc vào Vị, truyền lên Phế, rồi đến ngũ tạng lục phủ, tất cả đều nhờ đó mà thụ khí; phần thanh thuần thì gọi là doanh, phần trọc thì gọi là vệ.” Đoạn này cho thấy rõ nguồn gốc của doanh khí cũng như mối quan hệ giữa doanh khí và các loại khí khác. Doanh khí có tính chất tinh thuần, sau khi đi vào huyết mạch thì hóa sinh thành huyết, cùng huyết lưu hành trong kinh mạch khắp toàn thân, nuôi dưỡng ngũ tạng lục phủ, tứ chi bách hài. Trong tinh vi của thủy cốc, phần nhu hòa, thuộc âm được gọi là doanh; phần cương mãnh, thuộc dương được gọi là vệ. Vệ khí chính là “phần khí mạnh mẽ của thủy cốc”, vận hành bên ngoài kinh mạch, có chức năng bảo vệ bì phu và cơ biểu.
VỆ KHÍ
Vệ khí vận hành bên ngoài kinh mạch, phân bố khắp toàn thân, bên ngoài tới da thịt, bên trong tới ngũ tạng lục phủ. Đây là một bộ phận của dương khí trong cơ thể, được hình thành từ phần khí cương mãnh của thủy cốc do trung tiêu hấp thu, trước tiên đi xuống hạ tiêu, nhờ thận dương hun đúc mà hóa sinh. Vệ khí có nguồn gốc ở hạ tiêu, được nuôi dưỡng ở trung tiêu và được tuyên phát ở thượng tiêu. Nó là phần khí mạnh mẽ, dũng mãnh trong thủy cốc tinh khí, không bị mạch quản ràng buộc. Linh Khu – Doanh Vệ Sinh Hội nói: “Vệ khí là phần khí mạnh mẽ, nhanh nhẹn nhất, đi trước, vận hành không ngừng giữa tứ chi, phần thịt và da.” Câu này phản ánh rõ đặc điểm của vệ khí là cương mãnh, vận hành nhanh và không chịu sự hạn chế của kinh mạch. Vệ khí giống như người vệ sĩ của cơ thể, luôn trong trạng thái cảnh giác, tuần tra khắp toàn thân, khi phát hiện ngoại tà thì là lực lượng đầu tiên xuất hiện để chống lại sự xâm nhập. Vệ khí chính là thứ mà ngày nay thường được gọi là miễn dịch. Ngoài chức năng miễn dịch, vệ khí còn có hai tác dụng quan trọng khác: một là ôn dưỡng tạng phủ, cơ bắp, da lông; hai là điều tiết sự đóng mở của lỗ chân lông và sự bài tiết mồ hôi, giúp duy trì nhiệt độ cơ thể ở trạng thái tương đối ổn định. Linh Khu – Bản Tạng nói: “Vệ khí là thứ làm ấm phần thịt, làm đầy da, nuôi dưỡng lỗ chân lông và chủ sự đóng mở.” Câu này đã mô tả rất chính xác ba chức năng lớn của vệ khí.
Ngoài ra, khí của các tạng phủ và khí của hệ thống kinh lạc cũng đều là một phần của nguyên khí, chẳng hạn như tâm khí, phế khí, vị khí… chúng đều có tác dụng thúc đẩy và điều hòa chức năng của từng tạng phủ. Tuy nhiên, khi nói đến khí căn bản của cơ thể con người, chủ yếu là chỉ bốn loại: nguyên khí, tông khí, doanh khí và vệ khí. Bốn loại khí này giống như bốn cao thủ, mỗi loại đảm nhiệm chức năng riêng, đồng thời phối hợp chặt chẽ với nhau để duy trì hoạt động bình thường của cơ thể.
Khí trong lý luận Đông y không phải là một khái niệm trừu tượng, mà là vật chất và năng lượng thực sự ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và sinh mệnh con người. Nó xuyên suốt toàn bộ quá trình sống. Từ sự sinh thành của khí cho đến đặc điểm và công năng của các loại khí khác nhau, có thể thấy được sự nhận thức sâu sắc của Đông y đối với sinh lý học của cơ thể người. Như người xưa đã nói: “Người giỏi dưỡng sinh, ắt phải biết dưỡng khí.” Trên con đường tìm hiểu tinh hoa Đông y, việc hiểu sâu về khí sẽ giúp chúng ta nhận thức rõ hơn quy luật vận hành của cơ thể, từ đó vận dụng trí tuệ Đông y để bảo vệ sức khỏe, phòng ngừa và điều hòa bệnh tật. Điều này cũng cho thấy lý luận Đông y tuy đã trải qua hàng nghìn năm lịch sử, nhưng vẫn luôn giữ vai trò quan trọng và không thể thay thế trong sự nghiệp chăm sóc sức khỏe của nhân loại.
Thùy Trang- Hv
