Tai biến mạch máu não (TBMMN) là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ ba sau ung thư và bệnh tim mạch. Di chứng nặng và nhẹ 50%, chết 25%, sống làm việc lại bình thường 26%. Triệu chứng chủ yếu là liệt nửa người, liệt một tay và một chân cùng bên.
- Phân loại TBMMN: gồm hai loại chính Thiếu máu cục bộ và Xuất huyết não.
2.1.Thiếu máu cục bộ (nhồi máu não)
Xảy ra khi một mạch máu bị tắc, nghẽn: khu vực não tưới bởi mạch đó bị thiếu máu và hoại tử. Thiếu máu cục bộ não chiếm 85% các Tai biến mạch máu não. Nguyên nhân chủ yếu là:
– Xơ vữa mạch ở người lớn tuổi (phổ biến nhất).
– Tăng huyết áp.
– Bệnh tim có loạn nhịp, hẹp van hai lá, viêm nội tâm mạc bán cấp.
– Các dị dạng mạch máu não: phồng động mạch, phồng động – tĩnh mạch.
2.2. Xuất huyết não
Xảy ra khi máu thoát khỏi thành mạch vào nhu mô não. Chiếm tỷ lệ 15-20% các TBMMN. Nguyên nhân chủ yếu là:
– Ở người già, tăng huyết áp, xơ vữa mạch là nguyên nhân chính.
– Ở người trẻ nguyên nhân chủ yếu là vỡ phồng động mạch, phồng động tĩnh mạch, dị dạng mạch não.
* Xuất huyết dưới nhện (XH màng não) không xếp vào loại xuất huyết não vì máu chảy trong khoang nhện ngoài não. Tuy nhiên máu có thể phá vào mô não và tụ lại trong não gọi là xuất huyết não – màng não.
Y HỌC CỔ TRUYỀN
Theo y học cổ truyền, tai biến mạch máu não là một hội chứng trong phạm vi chứng “trúng phong” được mô tả là bệnh nhân đột nhiên chóng mặt, ngã, một nửa người không cử động được, méo mồm, nói ngọng; nếu nặng thì bất tỉnh hôn mê. Bệnh cũng thường xảy ra đột ngột, diễn biến nhanh…nên gọi là “Trúng phong” hay “Thốt trúng”.
Trúng phong là một chứng bệnh đã được đề cập tới từ lâu trong y văn của YHCT phương Đông. Trong sách “Kim quĩ yếu lược” của Trương Trọng Cảnh một danh y đời Hậu Hán, thế kỷ II-III sau Công Nguyên ở Trung Quốc, lần đầu tiên đã đưa ra bệnh danh chứng Trúng phong và mô tả như sau: Người bệnh đột nhiên liệt nửa người, miệng méo, nói khó, nặng thì hôn mê. Y gia các đời sau đã đưa ra nhiều luận thuyết về nguyên nhân chứng Trúng phong như Lưu Hà Gian cho rằng do “Hoả”, Lý Đông Viên cho rằng do khí hư, Chu Đan Khê cho rằng do “Đàm Nhiệt” cũng như các y gia sau này như Trương Cảnh Nhạc, Diệp Thiên Sĩ… đều cho rằng chứng “Trúng phong” do nội thương, tích tổn mà thành chứ không phải do phong tà ở bên ngoài xâm nhập vào cơ thể gây nên.
- Thể bệnh
– Trúng phong kinh lạc và trúng phong tạng phủ. Trúng phong tạng phủ có thể gặp chứng bế hoặc chứng thoát.
-Trúng phong kinh lạc:
Thường gặp trong co thắt mạch não, nhồi máu não và xuất huyết não mức độ nhẹ: Liệt nửa người không có hôn mê, liệt mặt, thoáng mất ý thức, hoa mắt, chóng mặt, mạch huyền tế sác thuộc âm hư hỏa vượng. Nếu chân tay co quắp, miệng sùi bọt, cử động lưỡi khó khăn, rêu lưỡi trắng dày, mạch phù hoạt hoặc huyền hoạt thuộc chứng phong đàm.
-Trúng phong tạng phủ
Thường gặp trong xuất huyết não, nhồi máu não ổ lớn, có hôn mê. Chứng bế thể liệt cứng do dương khí thịnh, bệnh ở tại tạng tâm và can, hai tay nắm chặt, co quắp, hàm răng nghiến chặt, thở khò khè, mắt đỏ, người nóng, chất lưỡi vàng, không ra mồ hôi, rêu lưỡi vàng dày, mạch hoạt sác hữu lực. Chứng thoát thể liệt mềm: hôn mê, mồm há, chân tay mềm duỗi, đái dầm dề, ra mồ hôi nhiều, sắc mặt trắng bệch, chân tay lạnh, lưỡi nhạt, mạch tế sác, trầm tế muốn mất.
2.Di chứng:
– Khí hư huyết trệ, mạch lạc ứ trở: bán thân bất toại, chi mềm vô lực, sắc mặt vàng nhợt, hay tê tay chân, lưỡi nhợt tía hoặc có ban ứ huyết, rêu trắng, mạch tế sáp hoặc hư nhược.
– Âm hư dương cang, mạch lạc ứ trở: bán thân bất toại, liệt cứng co rút, nói khó, đau đầu chóng mặt, tai ù, lưỡi đỏ rêu vàng, mạch huyền sác hữu lực.
– Phong đàm trở khiếu, lạc mạch ứ trở: bán thân bất toại, lưỡi cứng, nói rất khó, chi thể tê bì, lưỡi nhợt, rêu nhờn, mạch huyền hoạt.
3.Điều trị:
3.1. Điều trị bằng thuốc:
3.1.1. Trúng phong kinh lạc:
– Trị pháp: Tư âm tiềm dương (âm hư hỏa vượng); trừ đàm thông lạc (phong đàm).
– Bài thuốc: Bình can tức phong thang gia giảm.
Nếu do phong đàm dùng bài: Đạo đàm thang gia giảm.
3.1.2. Trúng phong tạng phủ:
Giai đoạn cấp chủ yếu điều trị bằng y học hiện đại.
3.1.3. Giai đoạn di chứng:
Giai đoạn sau tai biến mạch máu não, bệnh nhân còn lại di chứng liệt phần lớn do khí huyết ứ trệ hoặc đàm thấp nên phương chữa là bổ ích khí huyết, hành khí hoá ứ, sơ thông kinh lạc nhằm tăng cường sự lưu thông, giải quyết được tê dại các chi, lưu thông khí huyết.
* Theo YHCT liệt nửa người thường là do khí hư huyết ứ, kinh lạc tắc trở hay âm hư dương vượng, mạch lạc ứ trở.
+ Thể khí hư huyết ứ kinh lạc tắc trở:
– Triệu chứng lâm sàng: người bệnh liệt nửa người, tay chân tê bì, miệng méo, nói khó, sắc mặt không tươi, chất lưỡi tím, cơ bản điểm ứ huyết, rêu lưỡi trắng mỏng. mạch tế sáp, vô lực.
– Pháp điều trị: ích khí hoạt huyết thông kinh hoạt lạc
– Bài thuốc cổ phương: “Bổ dương hoàn ngũ thang”
Bài thuốc: Bổ dương hoàn ngũ thang.
| Quy vĩ | 12g |
| Xuyên khung | 12g |
| Sinh hoàng kỳ | 60g |
| Đào nhân | 09g |
| Địa long | 12g |
| Xích thược | 12g |
| Hồng hoa | 09g |
Sắc uống ngày 01 thang.
Công năng: Bổ khí, hoạt huyết, thông lạc.
Chủ trị: Di chứng trúng phong: Bán thân bất toại, méo mồm, lệch mắt, nói khó, chảy dãi, đái nhiều hoặc đái dầm, rêu lưỡi trắng, mạch hoãn.
Phân tích phương thuốc: Hoàng kỳ với liều cao để bổ khí của tỳ vị, làm cho khí vượng, thúc đẩy huyết hành khứ ứ mà không làm hại đến chính khí. Quy vĩ để hoạt huyết, khứ ứ song không làm hại huyết. Đào nhân, Hồng hoa, Xích thược giúp Quy vĩ hoạt huyết, khứ ứ. Địa long để thông kinh hoạt lạc. Phương thuốc này phù hợp với chứng bán thân bất toại có chính khí hư làm huyết mạch không thông lợi.
An Phục Khang là thuốc uống dạng viên nang được Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh sản xuất dựa theo công thức bài thuốc Bổ dương hoàn ngũ thang nhưng được nghiên cứu sản xuất chiết xuất các vị thuốc, sau đó đóng thuốc dưới dạng viên nang để cho người bệnh dễ sử dụng và dùng kéo dài.
Thuốc An Phục Khang qua quá trình sử dụng cho bệnh nhân đến khám và điều trị tại phòng khám các bác sĩ đã đánh giá cao về tác dụng và hiệu quả của thuốc, làm cho người bệnh nhanh phục hồi di chứng, thuốc không có độc tính, an toàn cho người sử dụng.
Ds Tạ Thị Huyền- Hội Đông y tỉnh
