Trong lý luận Y học cổ truyền, Xuân thuộc Mộc, Can ứng với Mộc. Đây không đơn thuần là sự quy loại theo Ngũ hành, mà phản ánh một quy luật sâu sắc về sự vận động của tự nhiên và cơ thể con người. Cổ nhân quan sát rằng: sau mùa Đông là thời kỳ “tàng”, vạn vật bắt đầu chuyển sang “sinh”. Cây cối nảy mầm, cành lá vươn lên, sinh khí từ trạng thái tiềm tàng bắt đầu phát động. Con người cũng không nằm ngoài quy luật ấy. Bởi vậy, mùa Xuân được xem là thời điểm dương khí bắt đầu sinh, khí cơ bắt đầu hướng ra ngoài, vạn vật bước vào trạng thái sinh phát.
Trong Ngũ hành, đặc tính của Mộc chính là sinh phát, điều đạt, mềm mại mà vươn lên. Can ứng với Mộc, vì Can trong cơ thể cũng đảm nhiệm chức năng sơ tiết, giúp khí cơ toàn thân được thông suốt và điều hòa. Chính từ mối liên hệ này mà mùa Xuân được xem là thời điểm đặc biệt cần chú ý đến việc dưỡng Can.
DƯỠNG CAN KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI “BỔ GAN” Đây là điều rất dễ bị hiểu sai. Theo YHCT, Can có hai chức năng sinh lý quan trọng là “Can chủ sơ tiết” và “Can tàng huyết”. Can chủ sơ tiết nghĩa là Can có vai trò duy trì sự thông đạt của khí cơ, điều hòa hoạt động của khí huyết và sự phối hợp giữa các tạng phủ. Khi Can khí điều đạt, khí cơ thông suốt thì cơ thể dễ đạt trạng thái cân bằng. Ngược lại, khi Can mất sơ tiết, khí cơ dễ bị uất trệ. Từ đó có thể xuất hiện những biểu hiện như ngực sườn đầy tức, hay thở dài, dễ cáu giận, cảm xúc thất thường, ăn uống không ngon, bụng đầy trướng, đau đầu hoặc rối loạn kinh nguyệt ở nữ giới. Nhưng cần hiểu rằng đây là những biểu hiện có thể gặp trong chứng Can khí uất, chứ không phải cứ có một trong các triệu chứng trên là kết luận “gan yếu” hay “gan nóng”. Vì vậy, nói “dưỡng Can” theo YHCT trước hết phải hiểu là giúp Can khí được sơ đạt, khí cơ được điều hòa, chứ không phải mùa Xuân cứ tìm mọi cách để “bổ gan”.
CAN CHỦ SƠ TIẾT – VÌ SAO KHÍ CƠ LẠI QUAN TRỌNG ĐẾN VẬY? Cơ thể muốn khỏe, khí phải vận hành. Khí vận hành tốt thì huyết mới lưu thông; tạng phủ mới phối hợp nhịp nhàng; ăn uống, tiêu hóa, giấc ngủ, bài tiết và hoạt động tinh thần cũng được điều hòa. Can chủ sơ tiết giống như một cơ chế giúp khí cơ được khai thông và điều đạt. Bởi vậy, khi tình chí bị ức chế kéo dài, stress, uất ức hoặc giận dữ quá mức, YHCT cho rằng Can khí dễ bị ảnh hưởng. “Ưu tư thương Tỳ, nộ thương Can” – tình chí không điều hòa có thể tác động đến sự vận hành của khí cơ và chức năng tạng phủ. Can khí uất lại có thể ảnh hưởng đến Tỳ. Tỳ mất vận hóa thì sinh đầy trướng, ăn uống kém, đàm thấp; khí cơ càng không thông thì cơ thể càng nặng nề. Đây chính là mối liên hệ Can – Tỳ, cho thấy một tạng bị mất điều đạt có thể ảnh hưởng đến nhiều chức năng khác. Vì vậy, dưỡng Can trong mùa Xuân còn là dưỡng sự thông đạt của toàn bộ khí cơ.
CAN TÀNG HUYẾT – DƯỠNG CAN CŨNG LÀ DƯỠNG HUYẾT. Một đặc điểm quan trọng khác của Can là “Can tàng huyết”. YHCT cho rằng Can có chức năng tàng chứa và điều tiết huyết, đặc biệt liên quan đến trạng thái nghỉ ngơi và hoạt động của cơ thể. Khi huyết được Can tàng đầy đủ, cân mạch được nuôi dưỡng, hoạt động của cơ thể được điều hòa. Nếu Can huyết bất túc, có thể gặp các biểu hiện như hoa mắt, chóng mặt, mắt khô, chân tay tê hoặc co quắp, gân mạch kém được nuôi dưỡng, nữ giới có thể kinh nguyệt ít hoặc không đều… Tuy nhiên, những biểu hiện này cũng cần được biện chứng cụ thể, không thể chỉ dựa vào một triệu chứng để quy kết cho Can huyết hư. Chính vì vậy, dưỡng Can không chỉ là làm cho Can khí được sơ đạt, mà còn phải chú ý đến Can huyết được nuôi dưỡng. Đây cũng là lý do dưỡng sinh mùa Xuân không nên quá thiên về những phương pháp làm cơ thể “phát tiết” mạnh. Sinh phát cần có nền tảng là khí huyết đầy đủ. Mộc muốn vươn lên phải có gốc rễ; khí muốn sơ đạt phải có huyết để nuôi dưỡng.
CAN KHAI KHIẾU RA MẮT – MỘC KHÍ VÀ SỰ SINH PHÁT. YHCT cho rằng Can khai khiếu ra mắt, “tinh hoa của Can biểu hiện ở mắt”. Mắt cần huyết để được nuôi dưỡng, vì vậy khi Can huyết đầy đủ thì mắt được nuôi dưỡng tốt; khi Can huyết bất túc có thể xuất hiện các biểu hiện như mắt khô, nhìn mờ, hoa mắt… Điều này càng cho thấy mối liên hệ giữa Can – huyết – mắt – thần chí không thể tách rời. Mùa Xuân là mùa Mộc khí sinh phát, vạn vật hướng ra ngoài. Con người cũng cần tăng cường hoạt động một cách hợp lý, để khí huyết được vận hành thay vì tiếp tục duy trì trạng thái “tàng” quá mức của mùa Đông.
CAN CHỦ CÂN – MÙA XUÂN CŨNG NÊN “ĐỘNG”. YHCT nói “Can chủ cân”, tinh của Can biểu hiện ở móng, Can tàng huyết để nuôi dưỡng cân. Cân ở đây không chỉ đơn giản tương đương với một cấu trúc giải phẫu riêng biệt, mà liên quan đến hệ thống gân, cơ và khả năng co duỗi, vận động của cơ thể theo quan niệm YHCT. Bởi vậy, mùa Xuân là thời điểm thích hợp để tăng cường vận động vừa sức, giúp khí huyết lưu thông, cân mạch được thư giãn, khí cơ được sơ đạt. Nhưng vận động cũng phải có mức độ. Quá lao lực làm hao khí huyết; quá ít vận động lại khiến khí cơ dễ uất trệ. Dưỡng sinh không nằm ở việc vận động càng nhiều càng tốt, mà nằm ở sự phù hợp với thể trạng và quy luật sinh lý.
TẠI SAO MÙA XUÂN CÀNG CẦN GIỮ TÂM TRẠNG THƯ THÁI? Nếu Mộc tượng trưng cho sự sinh trưởng và vươn lên, thì Can khí cũng cần trạng thái điều đạt mà không bị uất kết. Bởi vậy, một trong những cách dưỡng Can quan trọng nhất lại không nằm trong bữa ăn hay một vị thuốc nào, mà nằm ở tình chí. Giữ tâm trạng thư thái không có nghĩa là lúc nào cũng phải vui vẻ, mà là hạn chế để cảm xúc tiêu cực bị dồn nén kéo dài. Khi khí cơ được thông đạt, tinh thần thường thư thái. Khi tinh thần bị uất kết lâu ngày, khí cơ cũng dễ bị ảnh hưởng. Hai chiều tác động này tạo thành mối liên hệ mật thiết giữa thần chí và Can khí. Cho nên mùa Xuân, thay vì chỉ hỏi “ăn gì để bổ gan?”, hãy quan tâm nhiều hơn đến việc ngủ đủ, vận động, hít thở, giao tiếp, thư giãn tinh thần và giải tỏa những cảm xúc bị dồn nén.
DƯỠNG CAN MÙA XUÂN NÊN LÀM GÌ? Theo tinh thần dưỡng sinh của YHCT, có thể quy về mấy điểm cốt lõi:
Một là, thuận theo sinh phát: tăng cường vận động nhẹ đến vừa, đi bộ, giãn cơ, tập luyện phù hợp để khí huyết lưu thông.
Hai là, điều hòa tình chí: hạn chế giận dữ, uất ức, căng thẳng kéo dài; giữ tâm trạng thư thái để Can khí được sơ đạt.
Ba là, ăn uống điều độ: không quá no, không quá đói, không lạm dụng rượu bia hay các chất kích thích; lựa chọn thực phẩm phù hợp với thể trạng.
Bốn là, ngủ nghỉ hợp lý: bảo đảm thời gian nghỉ ngơi để khí huyết được phục hồi, đặc biệt tránh tình trạng thức khuya kéo dài.
Năm là, không tùy tiện “bổ Can”: YHCT coi trọng biện chứng luận trị. Can khí uất, Can huyết hư, Can dương vượng, Can âm hư hay Can hỏa đều có cơ chế và phép trị khác nhau. Vì vậy, cùng một triệu chứng nhưng không phải ai cũng dùng cùng một phương pháp.
Dưỡng Can thực chất là thuận theo đạo của mùa xuân, mùa Xuân là mùa của sinh “Mộc cần vươn lên – Can cần sơ đạt – Khí cần lưu thông – Huyết cần được nuôi dưỡng – Cân cần được vận động – Tâm cần được thư thái”. Cho nên, dưỡng Can mùa Xuân không phải là chạy theo một món ăn, một loại thuốc hay một phương pháp “thải độc gan” nào đó. Đó là cách con người điều chỉnh đời sống của mình để thuận với quy luật sinh phát của tự nhiên. Khi khí cơ thông, huyết mạch điều, tình chí thuận, vận động vừa sức và nghỉ ngơi đúng lúc, cơ thể sẽ tự tìm được trạng thái cân bằng tốt hơn. Xuân thuộc Mộc – Can ứng với Mộc. Thuận Xuân mà dưỡng Can, trước hết là dưỡng sự sinh phát và điều đạt của chính mình.
