- Bệnh sởi là gì?
Sởi là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus thuộc họ Paramyxovirus gây ra có thể dẫn đến các biến chứng trầm trọng, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ dưới 5 tuổi. Bệnh lây qua đường hô hấp, khi tiếp xúc trực tiếp với chất tiết mũi, họng của bệnh nhân
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 1980, trước khi vắc xin sởi được tiêm chủng rộng rãi đã có gần 2,6 triệu người tử vong mỗi năm. Chỉ tính riêng năm 2012 đã có 122.000 trường hợp tử vong toàn cầu do sởi.
- Dấu hiệu bệnh sởi thường gặp
5.1. Giai đoạn đầu
Sau khi đi vào cơ thể qua đường hô hấp, virus sởi thường ủ bệnh trong vòng 10 đến 12 ngày. Trong giai đoạn ủ bệnh, các triệu chứng sởi không xuất hiện. Sau giai đoạn ủ bệnh, bệnh nhân bước vào giai đoạn tiền triệu kéo dài 5-15 ngày. Trong giai đoạn tiền triệu, bệnh nhân bắt đầu xuất hiện các dấu hiệu đầu tiên của sởi như sốt nhẹ đến vừa, ho khan, chảy mũi, viêm kết mạc mắt.
Nội ban (hay hạt Koplik) là các hạt trắng nhỏ, li ti mọc ở niêm mạc má phía trong miệng và ngang răng hàm. Xung quanh hạt Koplik thường có xung huyết. Các hạt Koplik xuất hiện và biến mất cũng rất nhanh, thường trong vòng từ 12-24 giờ. Ngoài ra, trong giai đoạn đầu của bệnh sởi, kết mạc mắt của người bệnh có thể bị viêm đỏ và có dấu hiệu sợ ánh sáng. Một số trường hợp có triệu chứng ho khan, ho không có đờm.
5.2. Giai đoạn phát ban
Phát ban là triệu chứng sởi điển hình. Ban sởi dạng dát sẩn, ban gồ trên bề mặt da, không đau, không hoặc ít ngứa và không mưng mủ. Ban sởi sẽ mọc tuần tự trên da theo thứ tự từ đầu, mặt, cổ, sau đó đến ngực, lưng, cánh tay và cuối cùng là bụng, mông, đùi và chân. Khi ban sởi mọc đến chân, bệnh nhân hết sốt và ban bắt đầu lặn dần. Khi ban sởi lặn có thể để lại những vết thâm trên da, gọi là dấu hiệu “vằn da hổ”.
Ban sởi dạng dát sẩn, ban gồ trên bề mặt da, không đau, không hoặc ít ngứa và không mưng mủ, nổi theo thứ tự.
- Phân biệt sởi và các bệnh có triệu chứng tương tự
Bệnh sởi và sốt phát ban thường dễ bị nhầm lẫn do các biểu hiện ban đầu khá tương đồng. Trong khi sốt phát ban được xem là bệnh lành tính, thì sởi lại có nguy cơ dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng. Để phân biệt dấu hiệu sởi và sốt phát ban, mời bạn đọc thêm thông tin trong bảng sau.
| BỆNH SỞI | BỆNH SỐT PHÁT BAN | ||
| Triệu chứng chung | Sốt nhẹ hoặc cao, mệt mỏi, trẻ biếng ăn, bỏ bú, nôn ói, tiêu chảy, phát ban. | ||
| Điểm khác biệt | · Nốt ban sậm màu, dạng sẩn, gồ lên bề mặt da.
· Ban không nổi đồng loạt mà theo thứ tự: từ đầu, mặt, cổ, sau đó đến ngực, lưng, cánh tay và cuối cùng là bụng, mông, đùi và chân. · Sau khi lặn, ban có thể để lại những vết thâm đặc trưng, được gọi là “vằn da hổ”. · Sởi gây nhiều biến chứng nguy hiểm cho đường hô hấp, thần kinh, tiêu hóa, tai-mũi-họng, tăng nguy cơ bội nhiễm với bệnh khác, có thể gây tử vong. |
· Ban nhạt màu, mịn, ít sần trên bề mặt da.
· Ban nổi đồng loạt không theo thứ tự. · Sau khi lặn, ban không để lại sẹo và vết thâm. · Sốt phát ban ít khi gây biến chứng và không nguy hiểm tính mạng. |
|
- Các biến chứng của bệnh sởi
Nếu không được điều trị kịp thời, đúng cách, virus sởi có thể gây nhiều biến chứng nặng nề cho người bệnh như:
– Biến chứng đường hô hấp: Viêm thanh quản, viêm phế quản, viêm phế quản-phổi.
– Biến chứng thần kinh: Viêm màng não, viêm não vô cùng nguy hiểm với khả năng dẫn đến tử vong và di chứng cao.
– Biến chứng đường tiêu hóa: Viêm niêm mạc miệng, viêm ruột và Noma (Cam tẩu mã)
– Biến chứng tai-mũi-họng: Viêm mũi họng bội nhiễm, viêm tai-viêm tai xương chũm
- Điều trị bệnh sởi như thế nào?
Bệnh sởi hiện vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Các phương pháp điều trị sởi chủ yếu là điều trị triệu chứng kết hợp cùng chăm sóc, theo dõi tình trạng sức khỏe người bệnh. Khi phát hiện người mắc bệnh sởi, cần sớm cách ly để tránh trở thành nguồn lây cho gia đình và những người xung quanh, đồng thời điều trị sớm để tránh những biến chứng.
Khi bệnh nhân sốt cao dùng thuốc hạ sốt paracetamol, kết hợp bù nước, điện giải qua đường uống. Song song đó, người thân áp dụng các biện pháp hạ nhiệt vật lý như lau nước ấm, chườm mát. Vệ sinh da, nhỏ mắt, mũi bằng dung dịch Chloromycetin, Argyrol. Kháng sinh chỉ dùng khi có sự chỉ định của bác sĩ, thường được dùng trong trường hợp bội nhiễm, dùng cho trẻ dưới 2 tuổi, và trẻ suy dinh dưỡng.
- Phòng bệnh sởi
Chủ động tiêm ngừa sởi là phương pháp phòng bệnh hiệu quả nhất. Tại Việt Nam, hiện có 3 loại vắc xin phòng sởi trong chương trình Tiêm chủng.
Đeo khẩu trang, tránh tiếp xúc với người bệnh, tăng cường vệ sinh cá nhân, giữ ấm cơ thể kết hợp cùng bổ sung dinh dưỡng đầy đủ.
Bệnh sởi theo y học cổ truyền
Theo y học cổ truyền, bệnh sởi còn gọi là ma chẩn, sa tử là một bệnh truyền nhiễm thường thấy ở trẻ em dưới 5 tuổi, hay gặp ở mùa đông xuân.
Trẻ em bị xuất hiện những nốt đỏ hơi nổi cao, sờ tay thì vướng giống như hạt vừng, nên gọi là ma chẩn. Nguyên nhân do bệnh độc nhập kinh phế, phế chủ bì mao nên có những lớp ban trên, độ trên dưới 10 ngày thì khỏi; nhưng nếu cơ thể bị yếu, nhiệt thịnh bế ở trong, nhiệt tà quá mạnh, các nốt ban không mọc, bệnh tà không ra khỏi dễ gây biến chứng: Sưng phổi, tiêu chảy…
Bệnh tiến triển theo 3 giai đoạn: Thời kỳ phát sốt, thời kỳ sởi mọc, thời kỳ sởi bay.
Thời kỳ phát sốt (sởi chưa mọc)
Bệnh khởi đầu bằng sốt 3 – 4 ngày đến khi sởi mọc. Các triệu chứng giống thời kỳ viêm long và khởi phát các bệnh truyền nhiễm khác, cần chú ý đến dịch tễ học, xem kỹ ở vùng tai, gáy, cổ, lưng có một vài điểm ban đỏ.
Triệu chứng: Bắt đầu người nóng, ho, chảy nước mũi, nước mắt, mệt mỏi, sốt cao dần, rêu lưỡi trắng hoặc hơi vàng, niêm mạc miệng có ban chẩn.
Pháp điều trị: Tuyên thấu giải độc (giải cơ thấu biểu, tân lương giải biểu) để đưa tà ra ngoài da làm mọc nhanh các nốt ban sởi).
Phương thuốc:
- Bài 2 – Thanh nhiệt giải biểu thang gia giảm: Phù bình 12g, ngưu bàng tử 8g, liên kiều 8g, cát căn 8g, thăng ma 8g, thiền thoái 4g, đậu xị 12g. Nếu sốt cao gia kim ngân hoa 12g, hoàng cầm 12g. Sắc uống ngày 1 thang chia 3 lần.
- Bài 3 – Thăng ma cát căn thang: Thăng ma 4g, cát căn 12g, xích thược 6g, cam thảo 2g. Sắc uống ngày 1 thang chia 3 lần.
- Bài 4 – Cát căn giải cơ thang: Cát căn 12g, liên kiều 8g, thiền thoái 6g, xích thược 6g, bối mẫu 4g, kinh giới 6g, đăng tâm 2g, tiền hồ 4g, ngưu bàng tử 6g, mộc thông 6g, tang bạch bì 4g, cam thảo 2g.
Sắc uống ngày 1 thang chia 3 lần.
Thuốc tắm (làm sởi lên đều): Hạt mùi hoặc mùi già đun lên, lọc lấy nước tắm. Đảm bảo phòng tắm kín gió, không có gió lùa.
Thời kỳ sởi mọc
Bắt đầu xuất hiện nốt ban sởi đến khi mọc dây toàn thân: Khoảng 3-4 ngày.
Triệu chứng: Sởi mọc tuần tự từ đầu mặt, thân mình, tay chân, lòng bàn tay chân, mọc càng ngày càng dầy; sốt cao, ho nhiều, đại tiện nhão, rêu lưỡi vàng, chất lưỡi đỏ, mạch sác.
Pháp điều trị: Thanh nhiệt giải độc.
Bài thuốc:
- Bài 2 – Thăng ma cát căn thang: Thăng ma 4g, cát căn 12g, xích thược 6g, cam thảo 2g, tô diệp 8g, xuyên khung 8g, ngưu bàng tử 6g. Sắc uống ngày 1 thang chia 3 lần.
- Bài 3 – Hóa độc thanh biểu thang (nếu sốt cao): Tiền hồ 4g, tri mẫu 8g, cát cánh 6g, mộc thông 6g, hoàng liên 4g, cát căn 12g, liên kiều 12g, ngưu bàng tử 8g, huyền sâm 8g, chi tử 4g, địa cốt bì 8g, hoàng cầm 6g, thiên hoa phấn 8g, cam thảo 6g, phòng phong 4g, bạc hà 4g, tang diệp 8g, đăng tâm 3g. Sắc uống ngày 1 thang chia 3 lần.
- Bài 4 – Ma hạnh thạch cam thang (nếu biến chứng viêm phổi): Ma hoàng4g, hạnh nhân 6g, thạch cao 20g, cam thảo 2g. Sắc uống ngày 1 thang chia 3 lần.
- Bài 5 – Hóa ban thang (nếu sốt cao, li bì, mê sảng): Sừng trâu 8g, tri mẫu 8g, huyền sâm 12g, Cam thảo 4g, gạo tẻ 12g. Sắc uống ngày 1 thang chia 3 lần.
Thuốc tắm (các vị thuốc có tác dụng sát khuẩn, thanh nhiệt, tiêm viêm để triệt nọc sởi) như: Trà xanh, lá bưởi, vỏ bưởi, mướp đắng, vỏ chanh, sài đất, kim ngân đằng, tía tô, kinh giới.
Thời kỳ sởi bay
Thời kỳ này khoảng 3 – 4 ngày, sốt giảm còn triều nhiệt (tân dịch giảm do sốt kéo dài), ho, miệng khô, lưỡi đỏ rêu ít.
Pháp điều trị: Dưỡng âm thanh nhiệt.
Phương thuốc:
- Bài 2 – Ngân hồ mạch đông thang: Ngân sài hồ 8g, sa sâm 12g, huyền sâm 8g, long đởm thảo 12g, mạch môn 6g, cam thảo 4g, đăng tâm 2g, đảng sâm 6g. Sắc uống ngày 1 thang chia 3 lần.
- Bài 3 – Tả bạch tán phối hợp sa sâm mạch đông thang: Hoàng cầm 12g, địa cốt bì 12g, tang bạch bì 8g, mạch môn 8g, sa sâm 8g, lô căn 8g. Sắc uống ngày 1 thang chia 3 lần.
Thuốc tắm: Vẫn có thể dùng các bài thuốc tắm như thời kỳ sởi mọc để làm sạch da, mau lành các tổn thương.
Bs Nguyễn Văn Lâm
