Trong kho tàng cây thuốc Nam của y học cổ truyền Việt Nam, nhiều dược liệu quý đã được nhân dân sử dụng từ lâu đời và truyền lại qua thực tiễn điều trị. Cây Như Long là một trong những vị thuốc như vậy, gắn liền với kinh nghiệm chữa chấn thương, sưng đau, bầm dập của đồng bào vùng núi Yên Thế. Bài viết của tác giả Trần Ngọc Bích – Phó Chủ tịch Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh giới thiệu đặc điểm, phân bố, công dụng và những bài thuốc kinh nghiệm quý từ cây Như Long, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của cây thuốc Nam trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Tên gọi khác: Cây xà phong
Dây đòn gánh
Đòn kẻ trộm
Dây gân
Tên khoa học: Gouania leptostachya DC
Thuộc họ: Táo ta. Rhamnaceae
I. Mô tả cây: Dây leo hay mọc tựa lá dài 4 – 10cm, rộng 2 – 6cm, hình bầu dục, phía cuối hình tim, đầu nhọn, mép có răng cưa. Cụm hoa tận cùng hay ở lách lá, thường họp thành tùy dài 10 – 20cm, có móc ở góc cuống. Hoa họp từ 4 – 7 trên một trục ngắn ở lách một lá bắc hình 3 cạnh. Hoa đực có 5 lá đài, 5 cánh hoa, 5 nhị, bao phần rất nhỏ, đĩa rất nhỏ, mẫm bao quanh vòi, nuốm có 3 thùy.
Hoa cái có bầu hạ, bầu thấp 1mm, quả khô dài 8 – 10mm. Khi chín tách thành 3 quả nang cánh, hai đầu có đài tốn tại. Hạt dài 1mm, rộng 3mm. Mùa hoa từ tháng 7 – 8, mùa quả tháng 9.
Lưu ý: Loài cây này còn có 2 thứ nữa đó là:
1. Macrocarpa. P.tard, có quả to, dài 10 – 12mm, rộng 13- 15mm, đen nhạt có cánh dầy mùa quả tháng 12.
2. Lonkenensis. P.tard có lá răng cưa nhỏ, có lá kèn hình lá rất rộng, ôm lấy thân ở phía dưới tổn tại. Hoa dưới của hoa tự đính trên những trục khá dài và kèm theo lá bắc quả nâu vàng nhạt.
II. Phân bố thu hái chế biến:
Cây mọc hoang dại khắp miền Bắc nước ta (trên đất Yên Thế, Lạng Sơn, Bắc Thái vẫn còn nhiều) thường mọc nơi dãi nắng.
Thường sử dụng toàn bộ phận trên mặt đất của cây, dùng tươi hiệu quả hơn dùng khô,
III. Thành phần hóa học: Chưa thấy tài liệu nghiên cứu sơ bộ có nhiều Saponozit.
IV. Công dụng, liều dùng: Nhân dân trên Yên Thế hay dùng vào việc xoa bóp (ngâm với rượu), đắp và xoa vào nơi sưng tấy. Cây này gọi là đòn gánh, hay gọi là đòn kẻ trộm là vì: Khi kẻ trộm bị nhân dân bắt được đánh bằng đòn gánh rất đau xưng phù nề, tím tái, bầm dập thì vào rừng lấy cây này băm nhỏ sao cùng với rượu đắp, chườm, uống với chút rượu hiệu quả vô cùng. Vì vậy nhân dân trên Yên Thế hay gọi: Dây Đòn Gánh, Đòn Kẻ Trộm, Cây Như Long.
Ngoài ra cây này còn chữa bỏng, kinh nguyệt không đều.
Ngày 22/9/2015 tại Hội nghị kế thừa những cây thuốc hay, bài thuốc quý tại núi rừng Yên Thế. Một bài thuốc đã được ty y tế tỉnh Hà Bắc chứng nhận bài thuốc. Đơn Gân (Ty y tế Hà Bắc ký ngày 19/11/1959 cho lương y Đỗ Văn Tý truyền lại, để lại cho ông: Đỗ Văn Thiện – 78 tuổi còn giữ bài thuốc gốc này thành phần có các vị thuốc sau:
1. Cây như long 5. Gối hạc củ
2. Đơn châu chấu 6. Rễ cỏ xước
3. Gối hạc gai 7. Đơn chân chim
4. Rễ trinh nữ
(Bài thuốc có 7 vị sắc uống)
Thái lát, phơi khô sao qua sắc uống 2 ngày/ thang.
Các lương y trên Yên Thế thường dùng cây làm thuốc thang thu hái về thái lát hoặc băm khúc 2 – 3cm phơi âm can dùng vào bốc thuốc thay 12 – 15g/1 thang chữa phong thấp, nhức mỏi. Nhân dân vùng Đồng Vương, Đồng Tiến lấy về làm lá tắm khi bị ngứa, dị ứng.
Bài thuốc: Ngâm tắm thảo dược của đồng bào Dao của tôi đã đăng tại tạp chí Đông y cũng có cây này với tên gọi là: Huầy Chăm.
Như vậy cây Như Long, hay dây Xà Phòng, dây Đòn Gánh là cây thuốc nam cần đưa vào nghiên cứu ứng dụng trong công tác điều trị bệnh.
Kinh nghiệm bản thân: nhiều năm thường dùng cây này chữa các bệnh phong tê thấp đặc biệt những ca bệnh mà đau nhức buốt trong xương khớp thì bệnh được nhanh chuyển biến, cây thuốc nam này ta cho vào các bài thuốc cổ phương như độc hoạt tang ký sinh thì hiệu quả cao hơn vì thực tế chúng ta có rất ít tầm gửi cây dâu ta hay cho tang chi bản thân sẽ cho thêm 12-15 gam cây xà phòng hay còn gọi cây đòn gánh thì bài thuốc hiệu quả cao hơn
Trường hợp bị ngã hay bị đòn đánh phù nề bầm tím thì cây xà phòng ta lấy 1 nắm to thái nhỏ xào nóng cho chút rượu vào rồi đắp vào chỗ đau chỗ bầm dập, chỉ cần đắp 1 lần rồi băng buộc lại là ngày hôm sau vết xưng đau bầm tím được tan giảm đau rõ rết chỉ cần đắp 1-3 lần là khỏi , kinh nghiệm thực tế đã áp dụng cho rất nhiều bệnh nhân bị ngã tổn thương rất hiệu quả xin chia sẻ kinh nghiệm thực tế trong công tác điều trị bệnh .
Xin giới thiệu cùng độc giả, các nhà nghiên cứu, các lương y ứng dụng kế thừa.
Trần Ngọc Bích
Phó chủ tịch Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh
