Trong chuyến công tác những ngày đầu tháng Tư về xã Phúc Hòa – vùng đất trung du thuộc huyện Tân Yên (tỉnh Bắc Giang cũ), chúng tôi tìm về núi Dành – nơi đang dần được biết đến như cái nôi của một loại dược liệu quý: Sâm Nam núi Dành. Dẫn chúng tôi đi là chị Nguyễn Thị Yên – Chủ tịch Hội Nông dân xã và ông Nguyễn Văn Phú – Chủ tịch Hội Đông y xã, những người gắn bó trực tiếp với sự phát triển của cây sâm nơi đây.
Con đường nhựa uốn lượn qua những triền đồi đất đỏ dẫn chúng tôi tiến sâu vào vùng trồng sâm. Núi Dành hiện ra trước mắt không cao lớn, không hùng vĩ, nhưng mang một vẻ trầm lặng, bền bỉ đặc trưng của miền trung du. Hai bên đường, những vườn sâm trải dài theo triền đồi. Có những luống mới trồng, lá xanh non mơn mởn. Cũng có những khu sâm đã nhiều năm tuổi, tán lá dày, chuẩn bị bước vào kỳ thu hoạch. Xen giữa màu xanh ấy là hình ảnh người nông dân cần mẫn chăm sóc từng gốc cây.
“Muốn có một củ sâm đạt chất lượng, phải mất từ 3 đến 5 năm thậm chí 7 năm,” ông Nguyễn Văn Phú chia sẻ. Khoảng thời gian ấy không chỉ là chu kỳ sinh trưởng, mà còn là sự tích lũy của công sức, kinh nghiệm và niềm tin. Theo chị Nguyễn Thị Yên, việc phát triển cây sâm Nam núi Dành đã góp phần quan trọng trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại địa phương. Từ những diện tích đất đồi kém hiệu quả trước đây, nay đã trở thành vùng dược liệu có giá trị kinh tế cao, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân. Từ những triền đồi lặng lẽ, một hướng phát triển bền vững đang dần hình thành.
Rời cánh đồng sâm, chúng tôi tiếp tục đến thăm cơ sở thu hái và chế biến – nơi giá trị của cây sâm được nâng lên một bước. Đó là Hợp tác xã Sâm Nam núi Dành do chị Trần Thị Thanh, một nữ doanh nhân trẻ, giám đốc trực tiếp điều hành. Trong không gian nhà xưởng còn thoảng mùi dược liệu, từng sản phẩm được giới thiệu cụ thể: từ trà hoa sâm, rượu bổ sâm Nam đến các chế phẩm khác. Những củ sâm thô sau thu hoạch đã được chế biến, đóng gói thành sản phẩm hàng hóa, từng bước tiếp cận thị trường. Chị Thanh chia sẻ:“Muốn có một củ sâm đạt chất lượng, phải mất từ 3 đến 5 năm. Hợp tác xã chúng tôi cùng bà con nuôi trồng, tổ chức thu hái, chế biến và tìm đầu ra cho sản phẩm. Mục tiêu là để cây sâm không chỉ là cây thuốc, mà còn trở thành sinh kế bền vững cho người nông dân.” Từ cánh đồng đến cơ sở chế biến, một chuỗi giá trị đang dần được hình thành – nơi người nông dân, hợp tác xã và dược liệu gắn kết chặt chẽ, tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài.
Khi tìm hiểu về nguồn gốc của cây sâm trồng trên đất này, chúng tôi được biết: Trước khi có được diện mạo như hôm nay, Sâm Nam núi Dành từng chỉ là một loài cây mọc hoang trong rừng. Người dân đi rừng từ xa xưa đã biết sử dụng khi mệt mỏi, kiệt sức, rồi dần truyền lại kinh nghiệm qua nhiều thế hệ. Có những câu chuyện kể rằng, người đi rừng khi kiệt sức chỉ cần ăn một củ sâm là có thể hồi phục. Dù mang màu sắc truyền khẩu, nhưng chính những trải nghiệm thực tế ấy đã góp phần khẳng định giá trị của loại cây này. Theo một số tư liệu địa phương, sâm Nam núi Dành từng được chọn làm sản vật tiến vua, cho thấy vị thế của nó đã được ghi nhận từ rất sớm. Dưới góc độ Đông y, đây là vị thuốc có tác dụng bổ khí, nâng cao thể trạng, tăng sức đề kháng và phục hồi sức khỏe.
Là món quà quý do thiên nhiên ban tặng, sâm Nam núi Dành được ví như “thần dược” giúp con người duy trì sức khỏe, cải thiện chất lượng cuộc sống. Theo kết quả phân tích của Viện Dược liệu (Bộ Y tế), saponin – hoạt chất quý giá trong sâm nam núi Dành, đạt tới 8,11%, gần bằng sâm Ngọc Linh (10%) và gấp gần 3 lần sâm Hàn Quốc (3,5%). Chính nhờ hàm lượng saponin cao, sâm núi Dành được đánh giá là có giá trị dược lý đặc biệt, hỗ trợ tốt trong việc ổn định đường huyết, tăng sức đề kháng, cải thiện hệ miễn dịch, ngăn ngừa bệnh tật. Đến năm 2020, loại dược liệu này đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý dưới tên “sâm nam núi Dành Tân Yên” như một lời khẳng định về ý nghĩa, tầm quan trọng của giống sâm này trong phát triển kinh tế-xã hội tại địa phương. Xác định tầm quan trọng của loại cây này trong phát triển kinh tế-xã hội địa phương, huyện Tân Yên đã xây dựng Đề án “Phát triển sâm nam núi Dành giai đoạn 2022-2027”. Nhờ đó, đến nay toàn huyện có khoảng 150ha, tập trung ở các xã Liên Chung, Việt Lập và thị trấn Cao Thượng. Năm 2024, gần 20ha sâm nam núi Dành cho thu hoạch củ với sản lượng 30 tấn và hơn 100 ha cho thu hoạch hoa, sản lượng bình quân khoảng 1 tấn hoa tươi/ha. Đặc biệt, mô hình khai thác kép – thu hoa hàng năm và thu củ sau 3–5 năm – đã tạo nên tính bền vững trong sản xuất, giúp người dân vừa có thu nhập trước mắt, vừa có giá trị tích lũy lâu dài. Năm 2020, sản phẩm sâm Nam núi Dành Tân Yên đã được cấp giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý, khẳng định giá trị và vị thế của loại dược liệu này trong phát triển kinh tế – xã hội địa phương. Trên cơ sở đó, huyện Tân Yên đã triển khai Đề án phát triển sâm Nam núi Dành giai đoạn 2022–2027, từng bước định hướng phát triển bài bản và lâu dài (theo https://nongnghiephuuco.vn/bao-ton-va-phat-trien-cay-sam-nam-nui-danh-huong-di-ben-vung-cho-kinh-te-dia-phuong-9757.html)
Đối với Nền Đông y của tỉnh nhà, Sâm Nam núi Dành không chỉ là một dược liệu quý, mà còn là một hướng đi mang tính chiến lược. Việc phát triển dược liệu bản địa không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả điều trị bằng y học cổ truyền, mà còn gắn kết chặt chẽ giữa y học và kinh tế địa phương. Tuy nhiên, để phát huy hết tiềm năng, cần tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, chuẩn hóa quy trình sử dụng, bảo tồn các bài thuốc dân gian và xây dựng chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ. Khi đó, giá trị của cây sâm sẽ vừa là sản phẩm, vừa nâng tầm thành thương hiệu có giá trị.
Chiều xuống trên núi Dành, ánh nắng phủ nhẹ lên những triền sâm xanh mướt. Gió thổi qua mang theo mùi đất, mùi cây cỏ lẫn mùi hương của cây sâm – thứ hương đặc trưng riêng của vùng đất trung du này. Từ một cây thuốc mọc hoang trong rừng, Sâm Nam núi Dành đã trải qua một hành trình dài để trở thành dược liệu có giá trị. Và nếu được phát triển đúng hướng, loại sâm này sẽ không chỉ là “vàng xanh” của một vùng đất, mà còn có thể trở thành một trong những biểu tượng giá trị góp phần cho sự phát triển nền Đông y của tỉnh nhà.
Bs Nguyễn Văn Lâm- Chủ tịch Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh
