Trên dải đất Kinh Bắc ngàn năm văn hiến – nơi hội tụ tinh hoa của đạo lý, văn hóa và y thuật Việt Nam – nghề thuốc Nam, thuốc Bắc đã bén rễ và sinh sôi từ bao đời. Từ những ngôi làng cổ bên sông Cầu, sông Đuống, nơi các danh y như Tuệ Tĩnh, Lý Công Tiêm, Dương Khải, Chu Doãn Chi… từng để lại dấu ấn, nghề Đông y nơi đây đã sớm trở thành một phần của đời sống nhân dân, thấm đẫm tinh thần nhân ái và triết lý “Nam dược trị Nam nhân”.
Năm 1958, trong bối cảnh đất nước vừa khôi phục sau chiến tranh, những người thầy thuốc tâm huyết của Bắc Ninh đã tụ họp lại, lập nên Phân hội Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh – mở đầu cho một hành trình dài đầy thử thách nhưng cũng rất tự hào. Đó không chỉ là sự ra đời của một tổ chức nghề nghiệp, mà là tiếng nói của lòng nhân ái, của niềm tin vào giá trị bền vững của y học cổ truyền.
Đến năm 1963, hai tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh hợp nhất thành tỉnh Hà Bắc, và từ đó Hội Đông y tỉnh Hà Bắc được hình thành. Đó là giai đoạn lịch sử đặc biệt – đất nước chìm trong khói lửa chiến tranh, kinh tế còn nhiều khó khăn, thuốc tân dược khan hiếm. Chính trong hoàn cảnh ấy, những người thầy thuốc Đông y đã đứng lên từ gian khổ, phát huy sáng tạo và bản lĩnh dân tộc, đưa phong trào “Thầy nhà – thuốc vườn” lan tỏa khắp làng quê.
Khi thuốc Tây không đủ, người dân tìm đến cây cỏ quanh mình; khi cơ sở y tế còn nghèo nàn, các lương y Hà Bắc lại trở thành “bác sĩ của nhân dân”, đem tri thức Đông y phục vụ khắp vùng nông thôn. Hội vận động mỗi gia đình trồng vườn thuốc Nam, hướng dẫn cách bào chế và sử dụng thuốc tại chỗ. Những vườn thuốc xanh rì bên mái nhà, những bàn tay lương y cần mẫn sắc thuốc, những đội y tế Đông y đi tận thôn bản chống dịch – tất cả đã trở thành biểu tượng đẹp của tinh thần tự lực và nhân ái. Khi các dịch bệnh như tả, lỵ, sởi, quai bị, sốt rét hoành hành, Hội Đông y Hà Bắc chính là lực lượng tuyến đầu cùng ngành Y tế dập dịch. Nhiều người dân vẫn còn nhớ hình ảnh các lương y đạp xe chở thuốc qua những con đường làng lầy lội, đem lại hy vọng cho bệnh nhân giữa thời khốn khó. Đó là những năm tháng không quên – nơi Đông y không chỉ cứu người bằng thuốc, mà còn cứu bằng niềm tin và tấm lòng.
Từ thực tiễn ấy, nhiều tập sách quý ra đời như Thuốc Nam châm cứu học ngắn ngày (1973), Vị thuốc quý – Bài thuốc hay (1991), Những bài thuốc Nam chữa bệnh có kinh nghiệm (1994)… – kết tinh tri thức và tâm huyết của biết bao thế hệ thầy thuốc Hà Bắc. Không chỉ chữa bệnh, họ còn dạy dân biết cách tự chăm sóc sức khỏe, biết quý trọng cây thuốc quanh mình – đúng như lời dạy của danh y Tuệ Tĩnh: “Nam dược trị Nam nhân.”
Năm 1997, khi đất nước đổi mới, Bắc Ninh tái lập tỉnh – và Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh cũng được khôi phục, tiếp nối mạch nguồn Hà Bắc. Với truyền thống y đức và kinh nghiệm quý báu, Hội bước vào giai đoạn phát triển mới: mở rộng mạng lưới phòng chẩn trị, củng cố chi hội cơ sở, đào tạo thế hệ lương y kế cận, và từng bước hiện đại hóa công tác khám chữa bệnh bằng Y học cổ truyền.
Chỉ trong hơn hai thập kỷ, Hội đã khám chữa bệnh cho hàng chục nghìn lượt người, tổ chức hàng trăm đợt khám và cấp thuốc miễn phí cho người nghèo, người cao tuổi, người có công. Hàng chục đề tài nghiên cứu được triển khai, hàng trăm vườn thuốc Nam mẫu được gây dựng tại các trạm y tế xã. Đặc biệt, trong những năm gần đây, Hội đã ứng dụng khoa học kỹ thuật mới, kết hợp Đông – Tây y trong điều trị, mở rộng phòng khám vật lý trị liệu, phục hồi chức năng, đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe của nhân dân trong thời đại mới. Khi đại dịch COVID-19 bùng phát, Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh một lần nữa thể hiện rõ vai trò đồng hành cùng ngành Y tế. Các lương y đã bào chế và tặng hàng nghìn thang thuốc hỗ trợ điều trị, hướng dẫn người dân phục hồi sức khỏe sau mắc bệnh, góp phần giảm tải cho tuyến trên. Những hành động ấy, âm thầm mà sâu sắc, đã khẳng định: dù ở thời nào, Đông y vẫn luôn ở cạnh nhân dân, vì nhân dân. Suốt hành trình ấy, Hội Đông y Bắc Ninh đã nhiều lần được Nhà nước, Bộ Y tế, Trung ương Hội Đông y Việt Nam, UBND tỉnh tặng Cờ thi đua, Bằng khen, Giấy khen cho những đóng góp xuất sắc. Nhiều lương y được phong tặng danh hiệu “Thầy thuốc Đông y tiêu biểu toàn quốc”, là niềm tự hào của nền Đông y tỉnh nhà.
Năm 2025, thực hiện chủ trương của Trung ương và tỉnh về sắp xếp, tinh gọn bộ máy, Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh và Hội Đông y tỉnh Bắc Giang chính thức hợp nhất thành Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh (mới) – một dấu mốc lịch sử khép lại chặng đường 28 năm tách riêng, mở ra một thời kỳ hội tụ và phát triển. Sự hợp nhất này không chỉ là tái cơ cấu tổ chức, mà là sự trở về của hai mạch nguồn đã từng chung dòng dưới mái nhà Hà Bắc, cùng hội tụ để viết tiếp trang sử mới cho Đông y Kinh Bắc hôm nay. Sự kết hợp ấy mang lại sức mạnh to lớn: Bắc Giang mạnh về trồng và bảo tồn dược liệu, Bắc Ninh mạnh về điều trị, đào tạo và phục hồi chức năng. Khi hợp nhất, hai thế mạnh ấy bổ sung cho nhau, tạo nên chuỗi hoạt động khép kín – từ nghiên cứu, nuôi trồng, bào chế đến ứng dụng lâm sàng, hướng tới mục tiêu hiện đại hóa Y học cổ truyền và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân.
Trong giai đoạn mới, Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh tiếp tục đặt mục tiêu:
Xây dựng mô hình phòng chẩn trị tiêu biểu, kết hợp giữa YHCT với VLTL- PHCN.
Bảo tồn, chuẩn hóa nguồn dược liệu bản địa, hình thành ngân hàng giống và dữ liệu bài thuốc cổ truyền.
Đào tạo thế hệ lương y trẻ, vừa có trình độ YHCT, vừa có y đức, tiếp nối truyền thống “Dĩ đức vi tiên”.
Và hơn hết, đưa thương hiệu “Đông y Kinh Bắc” trở thành biểu trưng của trí tuệ, nhân nghĩa và bản sắc Việt trong thời kỳ hội nhập quốc tế.
Ngày hôm nay, khi Đại hội Đại biểu Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh khóa I (2025–2030) chuẩn bị diễn ra, mỗi hội viên, mỗi thầy thuốc lại có dịp nhìn lại chặng đường đã qua – một chặng đường đầy tự hào, đong đầy nghĩa tình và cống hiến.Từ những ngôi nhà lá của “thầy nhà – thuốc vườn” năm xưa, đến những phòng khám khang trang, phòng vật lý trị liệu hiện đại hôm nay, tất cả là minh chứng cho hành trình của niềm tin, trí tuệ và lòng nhân ái. từ mạch nguồn nhân văn ấy, Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh hôm nay sẽ tiếp tục lớn mạnh,để Đông y Kinh Bắc mãi là niềm tự hào của quê hương – vừa cổ truyền, vừa hiện đại; vừa thấm hồn dân tộc, vừa bắt nhịp với thời đại.
Văn phòng Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh
📖 Tư liệu: Lịch sử Hội Đông y Bắc Ninh – Bắc Giang (1958–2025); Hồ sơ kỷ niệm 65 năm thành lập; Đề án hợp nhất Hội Đông y tỉnh Bắc Ninh năm 2025.
